Hạch toán kế toán là gì? Đặc điểm và phân loại hạch toán kế toán
Hạch toán là gì? Hạch toán là quá trình quan sát, đo lường, tính toán và ghi chép nghiệp vụ kinh tế, tài chính để doanh nghiệp quản lý tài sản, công nợ, doanh thu, chi phí và lập báo cáo tài chính đúng. Kế toán SME cần hiểu khái niệm này để chuyển chứng từ thành bút toán Nợ/Có, sổ sách và BCTC theo TT133/2016/TT-BTC, TT200/2014/TT-BTC hoặc TT99/2025/TT-BTC. Nếu làm sai, doanh nghiệp có thể lệch thuế, sai chi phí, sai lợi nhuận hoặc khó giải trình khi kiểm toán, thanh tra thuế. Bài viết đi từ khái niệm đến quy trình thực hành.
Hạch toán là gì? Đặc điểm và ví dụ minh họa
Định nghĩa hạch toán
Hạch toán là quá trình quan sát, đo lường, tính toán và ghi chép các hoạt động kinh tế, tài chính trong tổ chức để quản lý chặt chẽ hơn. Hạch toán kế toán phản ánh tài sản, nguồn vốn, doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh, từ đó cung cấp thông tin cho chủ doanh nghiệp, cơ quan thuế, ngân hàng và kiểm toán.
4 đặc điểm cốt lõi của hạch toán
Bốn đặc điểm cốt lõi gồm quan sát nghiệp vụ, đo lường bằng tiền hoặc hiện vật, tính toán giá trị và ghi chép vào sổ. Quy trình này có tính hệ thống cao, giúp dữ liệu được lưu trữ nhất quán. Sai sót phổ biến của SME là ghi theo cảm tính; cách sửa là bám chứng từ, tài khoản và kỳ kế toán.
Ví dụ hạch toán thực tế (TT133)
Ví dụ bán 100 áo giá 200.000 đồng, thu tiền mặt: Nợ 111: 22.600.000; Có 511: 20.000.000; Có 3331: 2.600.000. TK 111 tăng trên BCĐKT, TK 511 tăng trên KQKD, TK 3331 làm tăng nợ thuế phải nộp.
Phân loại hạch toán kế toán theo 4 tiêu chí
Phân loại theo cách ghi chép (kế toán đơn vs kép)
Theo cách ghi chép, kế toán đơn ghi riêng từng đối tượng, còn kế toán kép ghi đồng thời quan hệ Nợ/Có giữa các tài khoản. Thực tế doanh nghiệp Việt Nam áp dụng kế toán kép theo hệ thống tài khoản của TT133 hoặc TT200.
| Tiêu chí | Kế toán tổng hợp | Kế toán chi tiết |
| Mục tiêu | Lập BCTC | Đối chiếu từng đối tượng |
| Ví dụ | 111, 511 | 1111, 1112, 5111 |
Phân loại theo phạm vi thông tin (kế toán tổng hợp vs chi tiết)
Kế toán tổng hợp ghi chỉ tiêu bằng thước đo tiền tệ; kế toán chi tiết theo dõi thêm khách hàng, kho, hợp đồng, hiện vật hoặc lao động. SME nên mở chi tiết 131, 331, 156 để tránh lệch công nợ, tồn kho.
Phân loại theo mục đích (kế toán tài chính vs quản trị)
Kế toán tài chính lập B01, B02, B03 cho thuế, ngân hàng, chủ sở hữu. Kế toán quản trị lập báo cáo nội bộ như dự báo dòng tiền, lãi theo sản phẩm, ngân sách bán hàng cho CEO ra quyết định.
Phân loại theo chủ thể (kế toán công vs doanh nghiệp)
Kế toán công áp dụng cho đơn vị phi lợi nhuận, không đặt mục tiêu kinh doanh. Kế toán doanh nghiệp phục vụ hoạt động sinh lợi, SME thường dùng tài khoản 111, 112, 152, 156, 511, 632, 642 theo chế độ phù hợp.
Quy trình hạch toán kế toán theo TT133 (5 bước)
Bước 1: Xác định nghiệp vụ kinh tế phát sinh
Bước đầu là thu thập hóa đơn, phiếu thu, phiếu chi, hợp đồng, bảng lương, biên bản giao nhận và phân loại nghiệp vụ thành doanh thu, chi phí, tài sản, công nợ. Chứng từ phải hợp lệ, đúng kỳ, đúng đối tượng thanh toán.
Bước 2: Định khoản Nợ/Có
Kế toán xác định tài khoản Nợ và Có theo TT133. Mini case: mua hàng 500 sản phẩm giá 100.000 đồng, thuế 13%, chưa trả tiền: Nợ 156: 50.000.000; Nợ 1331: 6.500.000; Có 331: 56.500.000. Bút toán này làm tăng hàng tồn kho, tăng thuế được khấu trừ và tăng phải trả.
Bước 3: Ghi sổ kế toán
Sau định khoản, cập nhật sổ Nhật ký, sổ Cái và sổ chi tiết. Cần đối chiếu 111 với quỹ, 112 với sao kê, 131 với khách hàng, 331 với nhà cung cấp, 156 với thẻ kho để phát hiện lệch trước khi khóa sổ.
Bước 4–5: Kết chuyển và lập BCTC
Cuối kỳ, kết chuyển doanh thu, chi phí, giá vốn để xác định lãi lỗ. Sau đó lập B01 về tình hình tài chính, B02 về kết quả hoạt động, B03 về lưu chuyển tiền tệ. Theo TT99/2025/TT-BTC, doanh nghiệp cần lưu ý chế độ kế toán mới áp dụng cho năm tài chính bắt đầu từ hoặc sau 01/01/2026.
FAQ
Hạch toán khác định khoản kế toán?
Định khoản là xác định tài khoản Nợ và Có cho một nghiệp vụ. Hạch toán rộng hơn, gồm định khoản, ghi sổ, đối chiếu, kết chuyển và lập BCTC.
Kế toán đơn hay kế toán kép dùng ở Việt Nam?
Doanh nghiệp Việt Nam sử dụng kế toán kép với nguyên tắc Nợ/Có. SME thường áp dụng TT133, còn doanh nghiệp lớn thường áp dụng TT200 hoặc chuyển theo quy định mới.
Tại sao phải phân loại kế toán tổng hợp và chi tiết?
Số tổng hợp phục vụ lập BCTC và nhìn nhanh tình hình tài chính. Sổ chi tiết giúp kiểm tra từng khách hàng, nhà cung cấp, kho hàng và giải trình khi thuế kiểm tra.
Hạch toán kế toán công khác doanh nghiệp?
Kế toán công phục vụ đơn vị phi lợi nhuận, nguồn kinh phí và nhiệm vụ công. Kế toán doanh nghiệp phục vụ kinh doanh sinh lợi nhuận, theo dõi doanh thu, chi phí, tài sản và công nợ.
Tóm lại, hạch toán không chỉ là ghi Nợ/Có mà là toàn bộ chuỗi từ chứng từ đến báo cáo tài chính. Kế toán SME nên xây dựng checklist: nhận chứng từ, kiểm tra hợp lệ, định khoản, ghi sổ, đối chiếu, kết chuyển và lập BCTC. Khi vận hành đúng, doanh nghiệp kiểm soát được tiền, hàng, công nợ, chi phí và thuế, đồng thời giảm rủi ro sai sót khi kiểm toán hoặc quyết toán. Hãy rà soát lại quy trình nội bộ, hệ thống tài khoản đang dùng và xem thêm các hướng dẫn kế toán liên quan để tuân thủ đúng quy định.
Bài viết cùng chủ đề
